ฮัน (한)

ความแค้นเคือง ความช้ำใจ และความเสียดายที่ไม่เคยได้คลี่คลาย จนค่อยๆ ตกตะกอนรวมเป็นก้อนเดียว เป็นคำที่ถูกหยิบมาอธิบายเกาหลีบ่อยที่สุด และก็เพราะแบบนั้นเลยเป็นคำที่ถูกเถียงกันมากที่สุดด้วย

หัวใจของมันคือเวลา ความโกรธที่พุ่งขึ้นมาทันทีหลังเลิกกันยังไม่ใช่ฮัน แต่ถ้าผ่านไปยี่สิบปีแล้วนึกถึงทีไรก็ยังช้ำ นั่นแหละคือฮัน ฮันเลยมักเกาะอยู่กับเรื่องที่ค้างคา ทั้งสิ่งที่ไม่เคยได้ทำ และสิ่งที่ไม่ทันได้ทำให้คนที่จากไปแล้ว คำเกาหลีที่ใกล้ที่สุดคือ อึงงอรี หรือก้อนที่จุกอยู่ในอก เพลงพื้นบ้านเก่าๆ มีท่อนรำพันถึง ' โลกที่เต็มไปด้วยฮัน ' และมีสำนวนว่า ถ้าผู้หญิงเก็บฮันไว้ น้ำค้างแข็งจะตกได้แม้กลางฤดูร้อน

แต่เส้นทางที่ฮันกลายเป็น ' แก่นแท้ของคนเกาหลี ' ออกจะน่าสงสัยอยู่หน่อย กรอบคิดนี้ถูกทำให้แพร่หลายใน ยุคอาณานิคมญี่ปุ่น โดยนักวิจารณ์ศิลปะชาวญี่ปุ่น ยานางิ มุเนโยชิ เขาเรียกเส้นโค้งของเครื่องปั้นดินเผาและชายคาบ้านสมัยโชซอนว่า ' ศิลปะแห่งความโศก ' และสรุปว่าใจของชาวโชซอนใต้อาณานิคมเศร้ามาแต่กำเนิด การตีความนี้ข้ามไปถึงวงวิจารณ์ฝั่งตะวันตก คำว่า Han เลยโผล่มาทุกครั้งที่มีคนอธิบายศิลปะเกาหลี หลังได้เอกราช คำนี้ยังอยู่รอดในฐานะคำอธิบายชีวิตของคนรุ่นที่ผ่าน สงครามเกาหลี และความยากจน แล้วก็โตขึ้นเรื่อยๆ ผ่านหนัง ละครน้ำเน่าเรียกน้ำตา และเพลงบัลลาดจนถึงยุค 90 งานเขียนต่างประเทศทุกวันนี้ก็ยังชอบร้อยทุกอย่างตั้งแต่ พันโซรี กับ อารีรัง ไปจนถึง ซีรีส์แก้แค้น ด้วยคำนี้คำเดียว

เสียงค้านก็แรงไม่แพ้กัน บ้างว่าเป็นสายตาแบบเจ้าอาณานิคมที่เอาความลำบากใต้การปกครองมาห่อเป็นต้นแบบของชาติ บ้างชี้ว่าคนเกาหลีถูกบันทึกมาตลอดว่าเป็นชนชาติที่รักการดื่ม ร้องเพลง และเต้นรำ อารมณ์ที่เรียกว่า ฮึง ดู การเชียร์บนถนนปี 2002 แล้วจะบอกว่าเป็นชนชาติขี้เศร้าก็คงยาก ตั้งแต่ยุค 2000 เป็นต้นมา ในเกาหลีเองแทบไม่มีใครพูดถึงฮันในฐานะอารมณ์ประจำชาติแล้ว คนวัย 20 ถึง 30 หลายคนไม่คุ้นกับวาทกรรมนี้ด้วยซ้ำ พอคนนอกหยิบมาพูดไม่เลิก คนในก็ฟังแล้วเอียนพอๆ กับ กุกปง

แปลก็ยาก ภาษาญี่ปุ่นอ่านตัวอักษรเดียวกันว่า อุรามิ ซึ่งเอียงไปทางความพยาบาทและการแก้แค้น ลองวางนิทานเกาหลีเรื่องจังฮวากับฮงรยอน ที่สองพี่น้องผู้ตายอย่างไม่เป็นธรรมได้สงบเมื่อความจริงถูกเปิดเผย เทียบกับ ชูชินกุระ ของญี่ปุ่น ที่เหล่าข้ารับใช้บุกฆ่าล้างบ้านศัตรูเพื่อล้างแค้นให้นาย ความต่างก็ชัดทันที หลายคนบอกว่า saudade ของโปรตุเกสหรือ żal ของโปแลนด์ยังใกล้กว่า ซีรีส์อเมริกัน The West Wing ถึงกับมีตอนชื่อ Han เลย ฮันเป็นคำเรียกความรู้สึกที่ต่างชาติขอให้อธิบายบ่อยที่สุดคู่กับ จอง